| ԿՈՄԻՏԱՍԻ ԽՄԲԵՐԳԵՐԸ
Լինելով հիանալի
խմբավար՝ Կոմիտասը ստեղծել է բազմաթիվ խմբերգեր։
Եթե մեներգերն աչքի են ընկնում լիրիկական, սոցիալական, լիրիկա-հոգեբանական
բովանդակություն ունեցող թեմաների բազմազանությամբ, ապա խմբերգերի
մասին խոսելիս առաջին հերթին պետք է նշել դրանց ժանրային հարստությունը,
քանի որ կոմպոզիտորը խմբերգային մշակման է ենթարկել հայ ժողովրդական
երգի գրեթե բոլոր ժանրերը (աշխատանքային երգեր, պարերգեր, լիրիկական,
լիրիկա-կենցաղային, ծիսական-արարողական)։
Կոմիտասի խմբերգերում բացահայտվում են ժողովրդի կյանքի և կենցաղի
տարբեր կողմերը, զգացմունքներն ու ապրումները։
Չնչին բացառությամբ, Կոմիտասի բոլոր խմբերգերը գրված են ա կապելլա
երգչախմբի համար։ Սա վկայում է, որ կոմպոզիտորը ձգտել է հասնել վոկալ
արվեստի արտահայտչական հնարավորությունների առավելագույն օգտագործման։
Կոմիտասի խմբերգերն աչքի են ընկնում պոլիֆոնիկ բարձր վարպետությամբ։
Լավ իմանալով հայ ժողովրդական երգի առանձնահատկությունները՝ Կոմիտասը
ստեղծել է ինքնատիպ բազմաձայնություն, որը բխում է հայ ազգային երաժշտության
ակունքներից՝ հայկական մոնոդիայից։ Կոմիտասյան խմբերգերում ձայներից
յուրաքանչյուրն առանձնանում է անհատականությամբ և ինքնուրույնությամբ։
Կոմպոզիտորի ժառանգության մեջ կան երգեր, որոնք նա մշակել է և՛ որպես
մեներգ, և՛ որպես խմբերգ։ Օրինակ, «Գարուն ա»-ն, «Ծիրանի ծառը», «Քելեր-ցոլերը»,
«Ալագյազը», «Հոյ, Նազանը»։ Հատկանշական է, որ դրանցից ոչ մեկում կոմպոզիտորը
չի կրկնվում, այլ հիանալի կերպով իմանալով յուրաքանչյուր կատարողական
կազմի հնարավորությունները՝ ամեն անգամ ստեղծում է նոր ֆակտուրա, նոր
լադա-հարմոնիկ կոմպոզիցիա։
Այդուհադերձ, խմբերգային տարբերակներն հնչողությամբ ավելի հարուստ
են։
Կոմիտասի խմբերգային մշակումներում կարևոր տեղ են զբաղեցնում հորովելները՝
աշխատանքային երգերը, որոնց հիանալի նմուշներից է «Երկրագործի երգը»։
Նրա հիմքում ընկած է հայտնի «Լոռվա գութաներգը», որը Կոմիտասն ուսումնասիրել
ու վեր է լուծել իր գիտական աշխատություններում։ «Երկրագործի երգը»
կոմպոզիտորի խմբերգերից, թերևս, ամենահարուստն ու զարգացածն է։ Օգտագործելով
համեստ միջոցներ՝ քառաձայն երգչախումբ և մեներգիչներ, Կոմիտասը կարողացել
է ստեղծել ծավալուն խմբերգային կոմպոզիցիա, բազմաձայն մշակման անթերի
նմուշ։
Աշխատանքային խմբերգի մեկ այլ օրինակ է «Կալի երգը», որում միավորված
ու մշակված են Կոմիտասի կողմից ձայնագրված ու ուսումնասիրված չորս
հորովելներ։ Որպես կենտրոնական թեմա օգտագործված է «Հոլ արա, եզո»
երգը, որը ստեղծագործության մեջ երկու անգամ կրկնվում է։ Իսկ «Կալի
երգը» այս կոմպոզիցիայում լիովին չի օգտագործված։ Կոմիտասն հանել է
առաջին՝ ասերգային հատվածը և թողել միայն երկրորդ ու երրորդ բաժինները,
որոնք ունեն հստակ ռիթմ։ «Կալի երգ»-ում դուրս թողնված առաջին բաժնի
փոխարեն մտցված է երրորդ՝ «Արի,արի, քե ղուրբան» հորովելը, որը ներդաշնակորեն
միաձուլվում է նախորդի հետ։ Կուլմինացիայում օգտագորածված «Հո, հոլել,
հոլել, հոլել» հորովելը ստեղծում է լարված պաթետիկ դրվագ՝ արտահայտելով
աշխատանքային եռանդի վերելքը։ «Կալի երգ»-ի պարտիտուրն աչքի է ընկնում
իր զսպվածությամբ. նրանում չկա ոչ մի ավելորդություն։ Համեստ, հասարակ
միջոցներով Կոմիտասն հիանալիորեն բացահայտել է ժողովրդական մեղեդու
ողջ հարստությունը և գտել ճշգրիտ, հստակ ուղիներ այն բազմաձայնելու
համար։
«Կալի երգը» և «Երկրագործի երգը» նորարարական ստեղծագործություններ
են, որոնք հայ պրոֆեսիոնալ երաժշտության առջև բացեցին զարգացման նոր
հորիզոններ։
Կոմիտասն ունի մեծ քանակությամբ խմբերգեր, որոնք առ այսօր տարածված
են գեղջկական կենցաղում, և որոնց հիմքում ընկած են պարային ծիսական
երգերը։ Դրանք, հիմնականում, հարսանեկան պարերգեր են, որոնցում կոմպոզիտորը
փորձել է գունեղ կերպով ներկայացնել հայ գեղջկական հարսանեկան ծեսը։
Դրանցից են «Փեսին գովքը», «Փեսին արդուզարդը», «Կատակը», «Մաղթանքը»
եւ այլն։
«Փեսին արդուզարդը» կատակային երգում պատկերավոր ներկայացվում է փեսայի
հանդերձավորման արարողությունը, «Մաղթանք»-ում՝ ժողովրդի օրհնությունը,
բարեմաղթանքներն ու շնորհավորանքները։
«Փեսին գովքը» երաժշտա-կատակային գովերգ է, որտեղ թվարկում են փեսայի
արժանիքները։ Այս ժանրի վառ խմբերգերից է «Առավոտուն բարի լուս» ստեղծագործությունը։
Սա մի ամբողջ տեսարան է փեսայի, հարսի և երգչախմբի մասնակցությամբ։
Նրա հիմքում երիտասարդների օրհնության, նշանադրության արարողությունն
է, իսկ կրկներգում՝ հարսի գովերգումը։
Կոմիտասն հմտորեն օգտագործել է քառաձայն երգչախմբի և մենակատարների
կատարողական հնարավորությունները՝ ստեղծելով վառ կոնտրաստ նուրբ մենակատարային
և բուռն մասսայական տեսարանների միջև։
Խմբերգային մշակումներից են «Շողեր ջան»-ը, «Խումարը», «Գնա, գնա»-ն,
որոնցում կոմպոզիտորը ստեղծել է ժողովրդական գործիքների հնչողության
տպավորություն։
Կոմիտասի խմբերգային երաժշտության հիանալի օրինակներից է «Սոնա յարը»,
որն աչքի է ընկնում հարուստ հնչողությամբ։ Խմբերգի հիմքում ընկած ժողովրդական
պարզ երգը, մշակման ենթարկվելով, առաջ է բերում բազմաձայն կերտվածք,
որտեղ ձայներն առանձնանում են ինքնուրույնությամբ՝ միևնույն ժամանակ
առաջ բերելով ներդաշնակ հնչողություն։ Կոմիտասյան «Սոնա յար»-ում առկա
են «թատերականացված» ծեսի տարրեր։ Այստեղ չկան դրամատիկական բարդ իրադրություններ,
կոնֆլիկտներ։ «Սոնա յար»-ն աչքի է ընկնում իր ուրախ, անվրդով, խինդառատ
տրամադրությամբ։
Կոմիտասի խմբերգերը, որպես հայ դասական վոկալ արվեստի մեծարժեք նմուշներ,
պատվավոր տեղ են գրավում համաշխարհային խմբերգային մշակույթի լավագույն
նմուշների կողքին։ |